Układ z zamkiem swobodnym nazywa się również układem z nieopóźnionym (natychmiastowym) otwarciem zamka. W układzie tym lufa jest nieruchoma, zamek zaś jest jednoczęściowy. Przewód lufy jest niezaryglowany, a jedynie zamknięty zamkiem, dociśniętym do czoła lufy siłą sprężyny powrotnej. Po odpaleniu naboju gazy prochowe naciskają na dno łuski, łuska naciska na zamek i odrzuca go do tyłu. Cofający się zamek wyciąga i wyrzuca łuskę, ściska sprężynę powrotną i ewentualnie napina mechanizm odpalający. Sprężyna pochłania energię kinetyczną zamka i zamienia ją w energię potencjalną sprężyny. Zamek w ruchu wstecznym zostaje wyhamowany całkowicie przez sprężynę powrotną. Jeśli zaś zostanie wyhamowany niecałkowicie, wówczas uderza w zderzak. Następnie ściśnięta sprężyna rozpręża się i powoduje ruch powrotny zamka do położenia wyjściowego, zamykającego wlot lufy. W ruchu powrotnym zamek wybiera kolejny nabój z magazynka i wprowadza go do komory nabojowej.

Masa zamka swobodnego powinna byc na tyle duża, aby podczas działania gazów prochowych uniemożliwiała nadmierne wysunięcie się łuski z komory nabojowej i zapobiegała tym samym ewentualnemu rozerwaniu się łuski. Natomiast energia kinetyczna zamka powinna być wystarczająca do wykonania wszystkich prac, związanych z przeładowaniem broni. Z drugiej jednak strony zarówno masa zamka, jak i prędkość jego ruchu są ograniczone ze względów wytrzymałościowych i eksploatacyjnych, a ich wartości zależą od masy całkowitej broni, szybkostrzelnosci czy celnosci. Dlatego też układ z zamkiem swobodnym znajduje zastosowanie, przede wszystkim, w broniach strzelających nabojami o względnie małej energii kientycznej pocisków, to znaczy w broniach strzelających nabojami pistoletowymi. Powszechnie stosuje się go do pistoletów maszynych, bez względu na wartość energii kinetycznej pocisku, a do pistoletów samopowtarzalnych w tych przypadkach, gdy energia kinetyczna pocisku nie przekracza 350J.

Podstawową zaletą tego układu jest prostota budowy, zapewnijąca jednocześnie wysoki stopień niezawodności działania. Bronie z zamnkiem swobodnym są konstrukcyjnie najprostsze, najtańsze w wykonaniu i mają najmniej źródeł zacięć.

Główną wadą jest to, że prawidłowość funkcjonowania broni zapewnia jedynie włąsciwy dobór zamka. Przy nabojach silnych potrzebna jest duża masa zamka, co wydatnie wpływa na zwiększenie masy całej broni. Ma to szczególne znaczenie w pistoletach i ogranicza zakres stosowalności tego układu.

Istnieje również obawa, że broń z zamkiem swobodnym nie daje dostatecznej gwarancji bezpieczeństwa w użyciu, ponieważ w przypadku, gdy pocisk napotka jakąś przeszkodę w lufie, powodującą nagły wzrost oporu przetłoczenia, gazy przedwcześnie otworzą zamek rozrywając łuskę, uszkadzając broń, ewentualnie raniąc strzelca lub jego otoczenie. Jednak wieloletnie doświadczenie wykazało, że obawy te są raczej nieuzasadnione. Uszkodzenie broni następuje rzadko, zranienie strzelca prawie nigdy. Brak zaryglowania może czasem okazać się nawet zaletą, czymś w rodzaju klapy bezpieczeństwa, dzięki której zachowa się w całości lufę, w odróżnieniu od broni o zamku zaryglowanym, w których zatrzymanie pocisku w lufie z reguły powoduje jej rozerwanie, a więc ciężkie uszkodzenie broni, a zwykle i zranienie strzelca.

W przypadku nieprzewidzianego wzrostu ciśnienia w łusce, co może mieć miejsce na przykład przy większej naważce prochu lub podgrzanym naboju, znacznie wzrasta docisk łuski do komory nabojowej, a tym samym i siła tarciałuski o ścianki komory. W tej sytuacji wyciąganie łuski z komory, połączone z dużą siłą tarcia, grozi poprzecznym rozerwaniem łuski.

Inną wadą broni z zamkiem swobodnym, występującą głównie w pistoletach maszynowych, jest możliwość oddania przypadkowego strzału. Jeśli ciężki zamek pistoletu maszynowego, znajdujący się w położeniu przednim, pozostawimy nie zabezpieczony, wówczas przy przypadkowym upadku pistoletu na kolbę, uderzeniu kolbą o ziemię lub uderzeniu, na przykład dłonią w kolbę, zamek pod wpływem siły bezwładności przemieści się w kierunku kolby i ugnie sprężynę powrotną-uderzeniową. Jeśli uderzenie będzie tak silne, że zamek cofnie się poza gniazdo załadowanego magazynka, to w drodze powrotnej, popychany ściśnięta sprężyną, może wybrać nabój ze szczęk magazynka, wprowadzić go do komory nabojowej i odpalić. Z tych względów wymaga się, aby pistolety maszynowe miały urządzenie zabezpieczające zamek w przednim położeniu i aby podczas przenoszenia broni bezpiecznik ten był włączony.

Tekst i rysunek pochodzą z książki "Automatyczna broń strzelecka" Stanisława Kochańskiego str. 82-84